Agresja u dzieci – porady dla nauczycieli

Agresywne zachowanie dzieci należy rozpatrywać w kontekście społecznym oraz w relacji do poziomu rozwoju dziecka. W związku z powyższym pojawiają się trudności w zdefiniowaniu zachowań agresywnych u dzieci.

O agresji słów kilka

Agresja nie jest rozumiana jednoznacznie. Różne sposoby jej ujmowania wynikają z różnych koncepcji teoretycznych, z jakich się wywodzi. Podstawą różnych definicji agresji są teorie instynktu, popędu, społecznego uczenia się, łączenia agresji z frustracją, poznawczych czy też psychoanalizy jak również z psychologii indywidualnej. Powszechna różnorodność istniejących definicji agresji w różnych dziedzinach nauki wskazuje, że zjawisko jest wielowymiarowe. Uogólniając te definicje psycholodzy przez agresję rozumieją zachowanie które jest umyślnym działaniem na szkodę jednostek lub własności i którego nie da się społecznie usprawiedliwić(Vesta, Haith, Miller „Psychologia dziecka”).

Skąd się bierze agresja

Przyczyn agresji dopatruje się w czynnikach natury biologicznej, społecznej oraz psychologicznej. Jako biologiczny czynnik niech posłuży nasycenie w tym wieku organizmu testosteronem, czynnikiem społecznym jest największa zależność od grupy rówieśniczej, jako czynnik psychologiczny jest kryzys tożsamości.

Zazwyczaj odróżnia się agresywne zachowanie od agresywności jako gotowości do tego typu zachowań. Agresywne zachowanie wynika z określonego stanu emocjonalno – motywacyjnego, którego jest uzewnętrznieniem. To właśnie emocje i motywacje powinny budzić największe zainteresowanie w działaniach profilaktycznych. Zazwyczaj jednak całą uwagę przyciąga sam fakt agresji a nie negatywne emocje dziecka, jego złość, gniew zazdrość wyzwalające agresywne zachowanie. Niedoceniany jest także wpływ lęku oraz poczucia winy na powstawanie agresji. Związane z tym tłumienie wrogości rodzi szczególnie wyrafinowane formy agresji.

Mówiąc o agresji domyślnie uważamy agresję interpersonalną. Inne jej ukierunkowanie uznaje się najczęściej za przejaw obronnego mechanizmu zwanego przemieszczeniem – kierowanie agresji na obiekty zastępcze- bądź za wyraz bezradności związaną z deprywacją podstawowych potrzeb – przypadki autoagresji u dzieci.

Według A. Frączka agresja interpersonalna jest zachowaniem spełniającym następujące kryteria: bezpośrednie lub pośrednie powodowanie szkody; intencjonalność działania; społeczna ocena zachowania jako przeciwnego w stosunku do zachowania prospołecznego. Niestety takie definiowanie kryteriów nie zawsze jest stosowalne do dzieci. Zachowania dzieci cechuje duża dynamika i amplituda, niejednoznaczne ocenianie prospołeczności działań, niejednoznaczność intencjonalności działań. W jednej chwili dziecko potrafi wybuchnąć gniewem a za chwilę przyjdzie i się przytuli.

Wyniki badań – nielicznych – wskazują, że u ludzi z wykształconą już osobowością występuje w miarę stabilny poziom agresywności przez znaczy okres życia.

Ewolucyjno – biologiczne tło zachowań agresywnych wskazuje na to, że agresję odziedziczyliśmy po naszych przodkach. Wyposażony w ten sposób przez przyrodę człowiek mógł silnie reagować na zaistniałe niebezpieczeństwo lub przeszkodę. Według różnych teorii odziedziczona agresja ma postać wrodzonego popędu lub zdolności do silnego pobudzania.

Badania nad genetycznymi uwarunkowaniami agresji pozwoliły wysunąć poniższe hipotezy (wg P. Stępnia):

  • Agresja jest uwarunkowana genetycznie, przy czym agresywność jest uwarunkowana od wielu genów;
  • Rozkład agresywności w społeczeństwie jest zgodny z krzywą Gaussa;
  • Człowiek utracił zdolność reagowania na sygnał poddania się w przeciwieństwie do zwierząt;
  • Cywilizacja nie wygasza naturalnego instynktu agresji, natomiast ukierunkowuje ją przeciw obcym.

Odniesienie tych wyników badań do dzieci wskazuje, że każde dziecko jest zdolne reagować agresją, jednakże dzieci różnią się pod względem gotowości do agresywnego reagowania, potrafią kontynuować agresję w sytuacji ustępstwa czy poddania się przeciwnika oraz tym że u dzieci łatwo jest wzbudzić agresją przeciw dzieciom pod jakimś względem odmiennym („obcym”).

Za inne źródła agresji uważa się mechanizmy natury biologicznej oraz związek agresji z temperamentem. Wymienia się tu takie substancje chemiczne wywołujące określone stany biologiczne organizmu mające bezpośredni związek z zachowaniem agresywnym jak anaboliki – prekursory testosteronu – narkotyki, ołów ze skażeń środowiska naturalnego.

Powiązanie agresji z temperamentem wyraża się w indywidualnych różnicach zapotrzebowania na stymulację. Mają one charakter wrodzony z niewielką możliwością ich modyfikacji w wyniku rozwoju osobowości. Poziom zapotrzebowania na stymulację wiąże się z reaktywnością na bodźce. Niższe zapotrzebowanie występuje u osób bardziej reaktywnych. Osoby mniej reaktywne posiadają tzw. „głód bodźców”. Jest on szczególnie silny w okresie młodości. Niezaspokojenie go powoduje w wyniku usilnych poszukiwań stymulacji przybieranie charakteru aspołecznego.

We współczesnej psychologii przyjmuje się, że agresywne zachowanie dzieci jest wypadkową wpływów genetycznych i środowiskowych, przy czym największe znaczenie przypada uczeniu się agresywnego zachowania.

Społeczne wpływy przyczyniają się do nabywania przez dziecko wczesnych doświadczeń. Do ich analiz przyjmuje się nienaturalny podział na doświadczenia emocjonalne, poznawcze i socjalizacyjne. W naturze są one nierozerwalnie ze sobą złączone.

Doświadczenia emocjonalne odnoszą się przede wszystkim do więzi uczuciowych między nim a osobami dla niego znaczącymi. Doświadczenia poznawcze kształtują strukturę umysłu. Natomiast doświadczenia socjalizacyjne odnoszą się do wzorów kulturowych, wśród których dziecko wyrasta.

Zaburzenia więzi uczuciowych u dzieci (choroba sieroca) przyczynia się do zaburzeń rozwoju emocjonalnego. Przyczynami tego zaburzenia mogą być: uczuciowe odrzucenie dziecka i jego zaniedbywania powodujące silne frustracje potrzeb (zespół dziecka krzywdzonego, maltretowanego i krzywdzonego seksualnie). Brak satysfakcjonującej więzi wywołuje u dziecka poczucie samotności wyzwalającej lęk. Obrona przed nim może mieć kierunek także ku uogólnionej agresji. Badania LeDouxa wykazują istnienie pamięci emocjonalnej przedwerbalnej. Wskazuje to na możliwość istnienia wpływu wczesnych urazów psychicznych na późniejsze życie.

Wśród doświadczeń poznawczych należy zwrócić uwagę na tę grupę doświadczeń, która powoduje wytworzenie postawy autorytarnej. Jej cechą jest bezkrytyczna uległość wobec silniejszych oraz stosowanie siły wobec słabszych. Doprowadza ona do dzielenia ludzi na swoich i obcych, powoduje dyskryminowanie innych, wiąże się z ograniczeniami empatii oraz z ograniczonym zasięgiem działania norm moralnych. Według J. Rykowskiego autorytarna struktura umysłu nie tylko ukierunkowuje agresję, ale również ją generuje. Taka struktura umysłu powstaje w wyniku stosowania surowych kar cielesnych i innych surowych procedur wychowawczych.

Doświadczenia socjalizacyjne obejmują procedury wychowawcze oparte o fizyczną przemoc, wzory kulturowe oraz różnorodne wpływy oddziaływujące na dziecko modelująco. Modele agresywnego zachowania docierają do dziecka z różnych źródeł. Należą do nich w pierwszym rzędzie programy telewizyjne i gry komputerowe. Rzadko dziecko naśladuje obserwowane zachowania agresywne w sposób bezpośredni, choć to też się zdarza. Najczęściej agresja przenika do osobowości dziecka, wytwarzając pogląd, że albo jest się zdobywcą, czemu sprzyja agresja, albo jest się ofiarą. Życie i badania dowodzą, że agresja wywołuje agresję. Działają tu takie mechanizmy jak naśladownictwo, identyfikacja z agresorem, skutek przeżywania upokorzenia i nienawiści. Jest to szczególny mechanizm obronny broniący JA ofiary przed upokorzeniem i upodleniem. Także wychowanie pozbawione kształtowania u dziecka kontroli nad emocjami, brak odraczania gratyfikacji, uleganie żądaniom dziecka, tolerowanie przejawów tyranii z jego strony może prowadzić do wzrostu agresywności.

Fazy agresji

Wśród faz rozwoju dziecięcej agresji wyróżnia się:

  1. Faza wstępna. Od początku dziecko reaguje niezadowoleniem na doświadczane frustracje (głód, zmęczenie), oraz na nieprzyjemne dla niego bodźce sensoryczne (ból, zniewaga, hałas) – pierwsze doświadczenia emocjonalne.
  2. Faza progresywnych zachowań. Wraz ze zdolnością dziecka do samodzielnego przemieszczania się i do werbalnego komunikowania się jego reakcje niezadowolenia ulegają zróżnicowaniu. W tym czasie obszary frustracji dotyczą higieny, karmienia oraz ubierania (pierwsze doświadczenia socjalizacyjne). W tym czasie pojawiają się formy progresywnego zachowania dziecka. Jedną z form jest spontaniczne nieuzasadnione „usuwanie przeszkód” będących na jego drodze, drugą wybuchy złości.
  3. Faza prostych agresywnych zachowań. Występuje intencja spowodowania przykrości czy innej szkody. Dziecko w tej fazie nie zdaje sobie sprawy jej z wielkości czy znaczenia. Agresja może w tym etapie być wywołana zarówno przemieszczaniem agresji jak również ze zwykłej ciekawości poznawczej. Mogą się pojawić także tendencje do sadystycznego męczenia zwierząt czy innych dzieci.
  4. Faza zróżnicowanych agresywnych zachowań. Występuje we wczesnym okresie szkolnym. Oprócz oddziaływujących na dziecko nowych frustracji w związku z ciągłym ocenianiem, naznaczaniem, krytykowaniem, karaniem i upokarzaniem. Dochodzi di tego trans kulturowe zjawisko dręczenia dzieci przez dzieci. Jest ono związane z ukształtowaniem swojej pozycji w szkole, klasie, grupie i to cudzym kosztem. Sprowadza się ono do wyśmiewania oraz szykanowania dzieci w różny sposób pod jakimkolwiek względem odmiennych(niesprawnych, ubogich, mających jakąś wadę fizyczną). Agresywność wywołana oddziaływaniem systemów medialnych jest nie tylko skutkiem ilości oglądanej agresji, ale również obniżaniem wrażliwości na cudze cierpienie i powiększania tolerancji wobec agresji.
Leave a reply